Tak, pompa ciepła może chłodzić dom podczas upałów, ale urządzenie oraz instalacja muszą być przystosowane do pracy w trybie chłodzenia. Najczęściej wykorzystuje się do tego chłodzenie aktywne realizowane przez pompę powietrze–woda albo chłodzenie aktywne lub pasywne w instalacji z pompą gruntową. Równie ważne jak samo urządzenie są odbiorniki chłodu: klimakonwektory, instalacja podłogowa, ścienna lub sufitowa.
Kiedy temperatura na zewnątrz przekracza 30°C, pytanie o chłodzenie pompą ciepła przestaje być wyłącznie techniczną ciekawostką. Inwestorzy, którzy kilka lat wcześniej wybierali urządzenie głównie z myślą o ogrzewaniu, zaczynają zastanawiać się, czy ten sam system może poprawić komfort również latem. Może. Nie zawsze jednak wystarczy zmienić jedną opcję na sterowniku.
Z perspektywy firmy instalacyjnej najważniejsze jest rozdzielenie dwóch pytań. Pierwsze brzmi: czy konkretna pompa ciepła ma techniczną możliwość chłodzenia? Drugie: czy cała instalacja w budynku pozwoli tę możliwość bezpiecznie i skutecznie wykorzystać? Dopiero pozytywna odpowiedź na oba pytania oznacza, że urządzenie rzeczywiście będzie mogło pomagać podczas letnich upałów.

Czy każda pompa ciepła może chłodzić dom?

Nie, nie każda pompa ciepła może chłodzić dom, ponieważ część urządzeń została zaprojektowana wyłącznie do ogrzewania i przygotowywania ciepłej wody użytkowej.
W przypadku pomp powietrze–woda trzeba sprawdzić, czy dany model ma odwracalny obieg chłodniczy i fabryczny tryb chłodzenia. Urządzenie musi potrafić zmienić kierunek pracy: zamiast pobierać energię z powietrza zewnętrznego i przekazywać ją do budynku, odbiera ciepło z wnętrza i oddaje je na zewnątrz.
Sama obecność opcji „cooling” w materiałach producenta nadal nie oznacza, że instalacja jest gotowa. Potrzebne mogą być dodatkowe zawory, czujniki, sterowniki, odpowiednio zaizolowane przewody, układ odprowadzania skroplin oraz odbiorniki przystosowane do chłodzenia.
W pompach gruntowych sytuacja wygląda nieco inaczej. W zależności od modelu i konstrukcji systemu można wykorzystać chłodzenie pasywne, aktywne albo połączyć oba rozwiązania. W każdym przypadku instalacja musi być zaplanowana jako system grzewczo-chłodzący, a nie wyłącznie grzewczy.
Dlatego odpowiedzi nie należy szukać tylko na tabliczce znamionowej urządzenia. Potrzebny jest model pompy, schemat instalacji i informacja o zastosowanych odbiornikach. Bez tego łatwo obiecać użytkownikowi funkcję, której później nie da się wykorzystać w oczekiwanym zakresie.

Jak działa chłodzenie pompą ciepła?

Pompa ciepła chłodzi budynek, odbierając energię cieplną z pomieszczeń i przekazując ją do powietrza zewnętrznego, gruntu albo innego dolnego źródła.
W trybie ogrzewania system pobiera energię ze środowiska i dostarcza ją do domu. Podczas chłodzenia aktywnego kierunek przepływu energii zostaje odwrócony. Ciepło jest odbierane z budynku, a następnie oddawane poza nim.
W przypadku pompy powietrze–woda zimna woda trafia do instalacji wewnętrznej. Dalej może zasilać klimakonwektory, instalację podłogową, sufitową lub ścienną. To właśnie te elementy odpowiadają za przekazanie chłodu do poszczególnych pomieszczeń.
Można powiedzieć, że mechanizm przypomina pracę klimatyzatora, lecz sposób rozprowadzania chłodu bywa inny. Klasyczna klimatyzacja chłodzi bezpośrednio powietrze nawiewane do pokoju. Pompa ciepła typu powietrze–woda najpierw schładza wodę krążącą w instalacji, a dopiero później odbiorniki przekazują chłód do wnętrza.
Europejskie Stowarzyszenie Pomp Ciepła wskazuje, że technologia ta może służyć do ogrzewania, przygotowywania ciepłej wody oraz chłodzenia. Nie oznacza to jednak, że wszystkie dostępne na rynku modele realizują każdą z tych funkcji w identyczny sposób. Ostateczne możliwości zawsze wynikają z konstrukcji konkretnego urządzenia i całego układu.

Czym różni się chłodzenie aktywne od pasywnego?

Chłodzenie aktywne wykorzystuje sprężarkę pompy ciepła, natomiast podczas chłodzenia pasywnego sprężarka pozostaje najczęściej wyłączona, a system korzysta z niższej temperatury gruntu.
Chłodzenie aktywne jest dostępne między innymi w odpowiednio wyposażonych pompach powietrze–woda. Urządzenie pracuje w odwróconym obiegu i przygotowuje zimną wodę dla instalacji. Pozwala to uzyskać większą moc chłodniczą, ale wiąże się z poborem energii elektrycznej przez sprężarkę, pompy obiegowe i pozostałe elementy systemu.
Chłodzenie pasywne występuje przede wszystkim przy gruntowych pompach ciepła. Instalacja wykorzystuje stosunkowo niską temperaturę gruntu. Energia cieplna odebrana z budynku jest przekazywana do dolnego źródła bez intensywnej pracy sprężarki.
Nie oznacza to, że chłodzenie pasywne jest całkowicie bezkosztowe. Nadal działają pompy obiegowe, automatyka i elementy sterujące. Zużycie energii bywa jednak mniejsze niż w chłodzeniu aktywnym.
Trzeba również pamiętać, że możliwości chłodzenia pasywnego nie są nieograniczone. Temperatura dolnego źródła może stopniowo wzrastać, szczególnie podczas długiego, gorącego lata. Wówczas wydajność systemu może się obniżyć. W instalacjach łączących chłodzenie pasywne i aktywne sprężarka może zostać uruchomiona, gdy samo wykorzystanie gruntu przestaje wystarczać.

Czy pompa ciepła powietrze–woda może chłodzić?

Tak, pompa ciepła powietrze–woda może chłodzić, jeśli ma odwracalny obieg chłodniczy i została połączona z instalacją przygotowaną do odbioru chłodu.
To właśnie w tym miejscu pojawia się najwięcej nieporozumień. Część użytkowników zakłada, że skoro urządzenie przypomina konstrukcyjnie układ klimatyzacyjny, wystarczy przełączyć tryb pracy. Tymczasem pompa powietrze–woda współpracuje z instalacją wodną, która musi bezpiecznie transportować schłodzoną wodę.
Jeżeli w budynku znajdują się klimakonwektory, możliwości są zazwyczaj większe. Urządzenia te mają wymiennik, wentylator oraz – w wersjach przeznaczonych do chłodzenia – system odprowadzania skroplin. Pozwalają stosunkowo szybko obniżyć temperaturę powietrza w pomieszczeniu.
Przy ogrzewaniu podłogowym chłodzenie jest bardziej spokojne i równomierne, lecz jego moc pozostaje ograniczona. Nie można dowolnie obniżać temperatury wody, ponieważ na posadzce i elementach instalacji mogłaby zacząć wykraplać się wilgoć.
Przy zwykłych grzejnikach sytuacja jest znacznie trudniejsza. Grzejniki zostały zaprojektowane do przekazywania ciepła, a nie chłodu. Nie mają instalacji odprowadzania kondensatu, ich powierzchnia może zacząć się pocić, a uzyskiwana moc chłodnicza zwykle będzie niewielka.

Jakie odbiorniki najlepiej współpracują z pompą ciepła podczas chłodzenia?

Najlepiej do chłodzenia pompą ciepła nadają się klimakonwektory oraz odpowiednio zaprojektowane instalacje sufitowe, ścienne i podłogowe.
Wybór odbiornika wpływa nie tylko na skuteczność chłodzenia, ale również na sposób odczuwania temperatury. Klimakonwektor działa dynamicznie. Wentylator wymusza przepływ powietrza przez zimny wymiennik, dzięki czemu pomieszczenie może schłodzić się stosunkowo szybko.
Instalacja powierzchniowa nie wytwarza wyraźnego nawiewu. Chłodzi przez dużą powierzchnię podłogi, sufitu albo ściany. Komfort jest łagodniejszy, nie występuje zimny strumień powietrza, ale system potrzebuje więcej czasu na reakcję.

Najczęściej spotykane rozwiązania to:

– klimakonwektory, które mogą szybko reagować na wzrost temperatury i przy właściwej konstrukcji pomagać również w usuwaniu wilgoci,
– chłodzenie podłogowe, zapewniające delikatny efekt bez przeciągu, lecz ograniczone temperaturą powierzchni posadzki,
– chłodzenie sufitowe, które wykorzystuje dużą powierzchnię i zwykle nie daje odczucia zimnej podłogi,
– chłodzenie ścienne, stosowane w starannie zaprojektowanych instalacjach powierzchniowych,
– układy mieszane, na przykład podłogówka do ogrzewania oraz klimakonwektory do chłodzenia.

Czy pompa ciepła może całkowicie zastąpić klimatyzację?

Pompa ciepła może zastąpić klimatyzację w części budynków, ale tylko wtedy, gdy system zapewnia odpowiednią moc chłodniczą, regulację i sposób rozprowadzania chłodu.
Najbliżej działania klasycznej klimatyzacji znajduje się instalacja pompy ciepła współpracująca z klimakonwektorami. Wentylatory wymuszają przepływ powietrza, pomieszczenia reagują stosunkowo szybko, a właściwie przygotowane urządzenia mogą odprowadzać skropliny.
Przy chłodzeniu podłogowym efekt jest inny. System raczej ogranicza wzrost temperatury i odbiera część zysków cieplnych, niż zapewnia szybkie schłodzenie nagrzanego salonu. Dla jednych użytkowników będzie to bardzo przyjemne rozwiązanie. Inni, szczególnie przy dużych upałach, mogą oczekiwać mocniejszego działania.
Znaczenie ma też możliwość sterowania temperaturą w poszczególnych pokojach. Klimatyzacja typu multisplit pozwala niezależnie obsługiwać kilka pomieszczeń. Instalacja wodna wymaga odpowiedniego podziału na strefy, zaworów i automatyki.

W praktyce spotykamy trzy warianty:

– pompa ciepła całkowicie odpowiada za ogrzewanie i chłodzenie,
– pompa ciepła zapewnia łagodne chłodzenie całego domu, a klimatyzacja wspiera salon lub poddasze,
– pompa ciepła służy wyłącznie do ogrzewania, natomiast chłodzenie realizuje osobny system klimatyzacji.
O wyborze nie powinna decydować sama chęć ograniczenia liczby urządzeń. Ważniejsze są zyski cieplne budynku, oczekiwana temperatura, wilgotność, sposób użytkowania pomieszczeń i konstrukcja instalacji.

Dlaczego prawidłowy dobór pompy ciepła ma znaczenie również latem?

Poprawny dobór pompy ciepła ma znaczenie latem, ponieważ jak ujmuje to firma Velit System zajmująca się pompami ciepła w Lublinie:

„Montaż pompy ciepła to nie tylko ustawienie jednostki przy budynku. Liczy się prawidłowy dobór urządzenia, ocena instalacji grzewczej, staranne wykonanie prac i późniejsze wsparcie serwisowe.”

Ta zasada jest szczególnie ważna przy systemie dwufunkcyjnym. Instalacja zaprojektowana wyłącznie pod ogrzewanie może wymagać przebudowy, zanim zacznie bezpiecznie pracować z wodą o niższej temperaturze. Czasami potrzebne są klimakonwektory, dodatkowa automatyka albo wykonanie osobnego obiegu.

 

Czy podczas upałów można po prostu włączyć tryb chłodzenia?

Nie zawsze można bezpiecznie włączyć tryb chłodzenia bez wcześniejszego sprawdzenia instalacji.
Jeżeli system został od początku zaprojektowany do ogrzewania i chłodzenia, użytkownik zazwyczaj wybiera odpowiedni tryb na sterowniku albo automatyka przełącza pracę zgodnie z ustawieniami. W takim układzie zawory, czujniki i odbiorniki powinny reagować zgodnie z projektem.
Problem pojawia się wtedy, gdy urządzenie ma możliwość chłodzenia, ale instalacja została wykonana wyłącznie jako grzewcza. Włączenie niskiej temperatury wody może doprowadzić do kondensacji na niezaizolowanych rurach, rozdzielaczach lub grzejnikach.

Przed pierwszym uruchomieniem należy sprawdzić:

– czy dany model pompy obsługuje chłodzenie,
– czy funkcja została aktywowana przez instalatora,
– jakie odbiorniki są podłączone do obiegu,
– czy rury zimnej wody mają szczelną izolację,
– czy system ma czujnik wilgotności lub punktu rosy,
– czy klimakonwektory mają drożne odpływy skroplin,
– czy sterowanie prawidłowo rozdziela obiegi grzewcze i chłodzące,
– jaka temperatura wody została ustawiona.

Eksperymentowanie z coraz niższą temperaturą zasilania nie jest dobrym sposobem na zwiększenie wydajności. Układ powinien pracować w granicach wynikających z projektu, warunków wilgotnościowych i zaleceń producenta.

Jak korzystać z pompy ciepła podczas fali upałów?

Podczas fali upałów pompę ciepła najlepiej uruchamiać stabilnie i z wyprzedzeniem, zamiast czekać, aż wnętrze mocno się nagrzeje.
Jeśli dom przez cały dzień nagrzewał się przy otwartych roletach, a system zostanie włączony dopiero wieczorem, efekt może być rozczarowujący. Znacznie lepiej ograniczać zyski cieplne i utrzymywać temperaturę na stabilnym poziomie.

Podczas upałów warto:

– zasłaniać okna od strony południowej i zachodniej,
– nie otwierać okien w najgorętszej części dnia,
– wietrzyć nocą lub wczesnym rankiem, jeśli na zewnątrz jest chłodniej,
– nie wyłączać chłodzenia na wiele godzin przy szybko nagrzewającym się budynku,
– ustawić rozsądną temperaturę zamiast dążyć do bardzo chłodnego wnętrza,
– obserwować wilgotność powietrza,
– utrzymywać drożność filtrów i odpływów w klimakonwektorach,
– ograniczać pracę urządzeń wytwarzających dużo ciepła.

W domu z rekuperacją trzeba również sprawdzić ustawienia letnie centrali. Wentylacja nie zastąpi chłodzenia, ale niewłaściwa konfiguracja może wprowadzać do budynku dodatkowe ciepło. By-pass letni pomaga ominąć wymiennik, gdy warunki zewnętrzne pozwalają wykorzystać chłodniejsze powietrze.

Ile prądu zużywa pompa ciepła podczas chłodzenia?

Zużycie prądu podczas chłodzenia zależy od mocy urządzenia, rodzaju systemu, temperatury wody, parametrów budynku i oczekiwanego komfortu.
Nie da się podać jednej wiarygodnej wartości dla wszystkich instalacji. Inaczej będzie pracować chłodzenie pasywne z pompą gruntową, inaczej powietrzna pompa ciepła z kilkoma klimakonwektorami, a jeszcze inaczej chłodzenie podłogowe w dobrze zacienionym domu.

Na pobór energii wpływają między innymi:

– temperatura zewnętrzna,
– powierzchnia budynku,
– izolacja ścian i dachu,
– szczelność okien,
– wielkość przeszkleń,
– nasłonecznienie,
– zadana temperatura wewnętrzna,
– wilgotność,
– czas pracy,
– temperatura wody zasilającej,
– sprawność urządzenia,
– sposób regulacji poszczególnych stref.

Najwięcej można zyskać nie przez agresywne obniżanie temperatury, lecz przez ograniczanie dopływu ciepła. Rolety zewnętrzne, żaluzje fasadowe, okapy przeciwsłoneczne i dobra izolacja zmniejszają obciążenie systemu chłodniczego.
Znaczenie ma też właściwy dobór urządzenia. Pompa przewymiarowana może pracować niestabilnie, często się uruchamiać i wyłączać. Zbyt małe urządzenie może długo pracować z wysokim obciążeniem, a mimo to nie osiągać oczekiwanej temperatury.

Czy chłodzenie pompą ciepła jest ekologiczne i ekonomiczne?

Chłodzenie pompą ciepła może być ekonomiczne i ograniczać potrzebę montowania osobnego urządzenia, ale wynik zależy od sprawności systemu, źródła energii oraz zapotrzebowania budynku.
Pompa ciepła nie wytwarza chłodu bez poboru prądu. Wykorzystuje energię elektryczną do pracy sprężarki, pomp, wentylatorów i automatyki. W przypadku chłodzenia pasywnego udział sprężarki może być ograniczony, dlatego pobór energii jest zazwyczaj mniejszy.
Jeżeli system współpracuje z instalacją fotowoltaiczną, część energii potrzebnej do chłodzenia może być produkowana właśnie wtedy, gdy nasłonecznienie jest największe. Nie oznacza to automatycznie zerowego rachunku, ponieważ produkcja i zużycie nie zawsze występują w tych samych godzinach, a zasady rozliczeń zależą od konkretnej instalacji.
Na szerszy kontekst wykorzystania energii odnawialnej zwraca uwagę firma INSERW, wykonująca pompy ciepła w Lublinie:

„Energia odnawialna to niezawodne, darmowe i ekologiczne źródło energii, a oferowane przez nas pompy ciepła pozwalają na ekonomiczne wykorzystywanie tych niewyczerpanych zasobów. Jest to znakomity sposób na niezależność energetyczną oraz obniżenie kosztów ogrzewania budynków.”

W odniesieniu do chłodzenia trzeba dodać, że końcowy koszt zależy nie tylko od źródła energii, ale też od temperatury ustawionej przez użytkownika. Utrzymywanie umiarkowanego komfortu będzie wymagało mniej energii niż próba uzyskania bardzo niskiej temperatury w całym domu podczas największych upałów.

Jak połączyć ogrzewanie i chłodzenie w jednym systemie?

Ogrzewanie i chłodzenie można połączyć w jednym systemie, jeśli pompa ciepła, hydraulika, odbiorniki oraz sterowanie zostaną dobrane do pracy całorocznej.
Najłatwiej zaplanować taki układ w nowym domu. Już na etapie projektu można przewidzieć chłodzenie podłogowe, sufitowe albo klimakonwektory. Można wykonać izolację przewodów, odpływy kondensatu i podział na strefy.

Warto wtedy ustalić:

– które pomieszczenia mają być chłodzone,
– jaka temperatura ma być utrzymywana,
– czy potrzebne jest osuszanie powietrza,
– czy dom będzie miał duże przeszklenia,
– jakie osłony przeciwsłoneczne zostaną zastosowane,
– czy mieszkańcy akceptują lekki szum wentylatorów,
– czy chłodzenie ma działać równomiernie w całym domu, czy tylko w wybranych pokojach,
– czy system będzie współpracował z rekuperacją i fotowoltaiką.

Z punktu widzenia użytkownika zaletą jest wspólna automatyka i brak konieczności obsługi kilku niezależnych źródeł. Trzeba jednak pamiętać, że łatwość obsługi jest efektem dobrego projektu, a nie wyłącznie zakupu nowoczesnej pompy.
Dobrze oddaje to wypowiedź firmy ASK, zajmującej się montażem pomp ciepła:

„Jeżeli w Twojej okolicy nie rozbudowano jeszcze sieci gazowej, nie przejmuj się! Pompa ciepła jest idealnym rozwiązaniem! Nie wymaga kontroli ani uzupełniania paliwa – po prostu utrzymuje w domu temperaturę jaką sobie zażyczysz.”

W praktyce uzyskanie takiego całorocznego komfortu wymaga odpowiedniej konfiguracji. Jeśli pompa ma utrzymywać temperaturę również latem, funkcja chłodzenia oraz właściwe odbiorniki powinny być uwzględnione przed montażem.

Jakie błędy najczęściej osłabiają chłodzenie pompą ciepła?

Najczęściej chłodzenie osłabiają zły dobór odbiorników, brak izolacji przewodów, niewłaściwe sterowanie oraz nieuwzględnienie rzeczywistych zysków ciepła.
Częstym błędem jest założenie, że ogrzewanie podłogowe automatycznie stanie się wydajnym systemem chłodniczym. Możliwość przepuszczenia zimniejszej wody nie oznacza jeszcze, że instalacja pokryje całe zapotrzebowanie na chłód.

Problemy powodują również:

– brak czujników punktu rosy,
– zbyt niska temperatura wody,
– brak odpływu skroplin,
– niezaizolowane rozdzielacze i zawory,
– klimakonwektory dobrane wyłącznie według wyglądu,
– zbyt mały przepływ wody,
– nieprawidłowo ustawione pompy obiegowe,
– brak regulacji strefowej,
– montaż jednostki zewnętrznej w miejscu utrudniającym przepływ powietrza,
– oczekiwanie natychmiastowego efektu od chłodzenia powierzchniowego,
– pozostawianie niezacienionych okien podczas największego nasłonecznienia.

Błędem jest też porównywanie każdego systemu z mocnym strumieniem zimnego powietrza z klimatyzatora. Chłodzenie płaszczyznowe daje inny rodzaj komfortu. Działa łagodniej, ale może bardzo skutecznie zapobiegać przegrzewaniu, jeśli zostało dobrze policzone i jest uruchamiane odpowiednio wcześnie.

Jak przygotować pompę ciepła do chłodzenia przed upałami?

Przed sezonem letnim należy sprawdzić ustawienia chłodzenia, czujniki, filtry, odpływy skroplin, izolację przewodów i pracę odbiorników.
Nie warto czekać na pierwszy dzień z temperaturą przekraczającą 30°C. Wtedy firmy instalacyjne i serwisy mają zwykle więcej zgłoszeń, a budynek może być już mocno nagrzany.

Przegląd systemu powinien objąć:

– uruchomienie trybu chłodzenia,
– kontrolę temperatury zasilania i powrotu,
– sprawdzenie czujników temperatury oraz wilgotności,
– test zaworów przełączających,
– ocenę pracy pomp obiegowych,
– czyszczenie filtrów klimakonwektorów,
– kontrolę odpływów kondensatu,
– oględziny izolacji przewodów,
– sprawdzenie komunikatów na sterowniku,
– test pracy poszczególnych stref.

Jeżeli po uruchomieniu pojawia się woda na rurach, rozdzielaczu lub podłodze, system należy wyłączyć i skontaktować się z instalatorem. Nie jest to normalny objaw, który można przeczekać.
Niepokojące są również hałas, częste przerwy w pracy, brak przepływu, błędy sterownika, nieprzyjemny zapach z klimakonwektora albo przelewające się skropliny.

 

Czy więc warto wybrać pompę ciepła z funkcją chłodzenia? Tak, warto, szczególnie przy budowie nowego domu albo większej modernizacji instalacji. Nawet jeśli początkowo chłodzenie nie wydaje się najważniejsze, coraz cieplejsze miesiące letnie pokazują, jak szybko potrafią nagrzewać się dobrze przeszklone budynki. Funkcja przygotowana na etapie inwestycji pozostawia większą swobodę na przyszłość.